Preken gehouden in het OCP 15 september 2019 — 29 september 2019 — 13 oktober 2019 — 9 juni 2019 – Pinksteren

Jan van Hooydonk, Oecumenisch Citypastoraat, Nijmegen,

15 september 2019, ‘Zoeken en vinden, verloren zijn en gevonden worden’, Exodus 32,1-14 [NBV], Lukas 15,1-10 [Oosterhuis/van Heusden]

Zusters en broeders,

Zoeken en vinden, verloren zijn en weer gevonden worden: daarover gaat het vandaag in de lezingen uit de heilige Schrift. Tijdens de voorbereiding van deze overweging schoten mij spontaan enkele regels van de dichter Rutger Kopland te binnen: “Wie wat vindt heeft slecht gezocht”, schreef Kopland eens. En ook: “Hoe zal ik dit uitleggen, dit waarom / wat wij vinden niet is / wat wij zoeken?”

Het joodse volk heeft na zijn uittocht uit Egypte in de woestijn naar richting gezocht en het heeft die aanvankelijk ook gevonden. Het bijbelboek Exodus vertelt dat het volk en de Eeuwige een verbond met elkaar hebben gesloten. Bovendien gaf de Eeuwige aan Mozes op de berg Sinai de Tien Woorden als een leidraad voor goed leven en goed samenleven. “Mozes kwam naar beneden en bracht over aan het volk alle woorden van de Eeuwige en alle regels”, zo vernemen we in hoofdstuk 24 van het boek Exodus. “En het volk gaf antwoord, één stem, zij spraken: Alle woorden die de Eeuwige gesproken en gezegd heeft, zullen wij doen.” Maar enkele hoofdstukken later blijkt het volk die belofte aan de Eeuwige al weer vergeten te zijn.
Want wat is het geval? Mozes is na de verbondssluiting opnieuw de berg opgegaan. Hij ontvangt daar van de Eeuwige voorschriften voor de bouw en inrichting van het tabernakel – dat is: Gods heiligdom op aarde. De Eeuwige wil te midden van zijn volk huizen. En uiteindelijk wil Hij de hele aarde tot zijn woning maken; dat is een geschiedenis van lange adem, zo blijkt. (En dat weten ook wij, toch? Zo veel verder zijn we daar na twintig eeuwen christendom toch nog niet mee gekomen…)
Het is een geschiedenis van lange adem, zei ik. Mozes blijft maar liefst veertig dagen en nachten op de berg om Gods voorschriften over diens woning te vernemen. Het volk dat al die tijd in de vlakte is achtergebleven, beschikt helaas niet over de lange adem die vereist is. Het volk begint te twijfelen aan Mozes’ terugkeer. Wanhoop bevangt hen. Wat hebben ze aan zo’n leider, ja ook: wat hebben ze aan ‘die God van hem’ met wie ze eerder een verbond hebben gesloten?
Het verweesde, vaderloze volk doet dan een beroep op Aäron en eist van hem: “Maak een god die voor ons uit kan gaan, want wat er gebeurd is met die Mozes die ons uit Egypte heeft geleid, weten we niet.” De reactie van Aäron is dubbelzinnig. “Dan moeten jullie me de gouden sieraden van jullie vrouwen en dochters geven”, houdt hij het volk voor. Aäron hoopt wellicht dat die eis het volk te ver zal gaan. Maar hun twijfel en hun wanhoop hebben hen blind gemaakt, zou je kunnen zeggen. De kracht van hun religieuze verlangen maakt hen tot alle offers bereid, zelfs van hun kostbaarste bezit. Ze brengen dus hun goud naar Aäron. Deze smelt het en giet daarmee een godenbeeld. Dat beeld heeft nota bene de vorm van een stierkalf, een god dus die, zoals de goden van de heidense volkeren rond Israël, staat voor vruchtbaarheid, mannelijke potentie en macht.
Het volk gaat zijn nieuwe macho-god aanbidden. Opnieuw probeert Aäron dan om de situatie te redden en het volk op een ander spoor te zetten. Weliswaar beschikt men nu over een nieuwe god, het stierkalf, maar Aäron doet alsof zijn neus bloedt. Of hij meent echt dat het niet zoveel uitmaakt of je een gouden kalf aanbindt dan wel de God van Israël: alsof alle religies op hetzelfde neerkomen. Hoe dit ook zij, het kalf is gegoten. Alsof dat kalf niets betekent, kondigt Aäron aan dat de volgende dag een feestdag voor de Eeuwige zal zijn. En een uitgelaten boel wordt het! Alleen, het wordt zeker geen feest voor de God van Israël, maar een feest ter ere van die nieuwe god, het stierkalf.

“Wie wat vindt heeft slecht gezocht.” Die regel van Kopland is op dit verhaal uit Exodus wel van toepassing. Het volk heeft toen Mozes afwezig bleef, hartstochtelijk naar god gezocht, ze zochten een nieuwe god ter vervanging van de Eeuwige. Maar ze hebben slecht gezocht, ze hebben in de verkeerde richting gezocht. De god die zij menen gevonden te hebben, blijkt namelijk allerminst in staat te zijn om hun diepste verlangens te vervullen. Deze god is niet een god die garant staat voor uittocht en bevrijding, een god die hen naar het Beloofde Land van vrede en recht kan voeren. Een religie of politieke ideologie die macht en potentie als hoogste goed aanbidt, kan namelijk onmogelijk tot een rechtvaardige samenleving leiden. Dat gold toen. Dat geldt natuurlijk nog altijd.

Zoeken en vinden: ook in ons eigen leven kan het voorkomen dat we menen – wellicht in onze wanhoop en twijfel – een ideaal gevonden te hebben dat in feite niet in staat blijkt te zijn om ons écht gelukkiger te maken. Zo’n verkeerd ideaal of zelfbeeld loslaten kan moeilijk zijn. In de kerk helpen we elkaar daar hopelijk bij, al is het maar door samen de Schrift te overwegen, Brood en Wijn met elkaar te delen.
Zoeken en vinden: ook in onze tijd kennen we leidslieden en spraakmakers die ons, burgers van dit land, idealen voorspiegelen, die als ze ten uitvoer zouden worden gebracht, ten koste van mensen zullen gaan. Extra link wordt het wanneer ons dergelijke idealen worden voorgehouden met een beroep op de ‘christelijke beschaving’ die wij zouden zijn. Of wanneer politici zich hierbij beroepen op de zogeheten ‘joods-christelijke traditie’. Dan is toch de vraag: wie aanbidden we eigenlijk als we deze idealen volgen? De God van Israël die ook de God van Jezus is of de god van macht, potentie en eigen volk eerst?

Zoeken en vinden, daarover gaat het vandaag in de lezingen. Maar het gaat ook over verloren zijn en weer gevonden worden. Het joodse volk had gezocht, maar ze hadden niet lang genoeg en niet goed genoeg gezocht. Ze meenden een richting gevonden te hebben, maar in feite was wat zij vonden waardeloos. Ze waren daarmee om zo te zeggen verloren, althans daar lijkt het wel op. De Eeuwige, zo hoorden we, beschouwt het volk vanwege de affaire met het gouden kalf immers niet langer als zijn volk. Hij heeft het tegen Mozes dan ook over ‘dat volk van jou’. De Eeuwige constateert dat zijn verbond met dit volk opgehouden heeft te bestaan. Dus zegt hij tot Mozes: “Houd mij niet tegen: mijn toorn zal hen verteren. Maar uit jou zal ik een groot volk laten voortkomen.” Het antwoord van Mozes toont diens grootheid. Mozes is een door en door integere leider. Het gaat hem niet om zichzelf, om eigen gewin of reputatie, maar om het welzijn van de mensen die aan zijn zorgen zijn toevertrouwd. Mozes hád natuurlijk wel verder kunnen gaan als enige drager van de belofte, maar zonder zijn volk voortgaan, nee, dat wil en dat kan hij niet. Mozes pleit dus bij de Eeuwige voor zijn volk. Hij herinnert de Eeuwige aan zijn eerdere beloften aan Abraham, Isaak en Jakob. Mozes wint het pleit, zo hoorden we. God verhoort zijn gebed. “Toen zag de Eeuwige ervan af zijn volk te treffen met het onheil waarmee hij gedreigd had.”

Verloren zijn en weer gevonden worden: het joodse volk leek verloren, maar werd weer gevonden. Het volk zocht zelf de Eeuwige niet, maar de Eeuwige zocht wél zijn volk, ondanks alles. Jezus zegt het vandaag in het evangelie zo: God is als een herder die koortsachtig het ene schaap gaat zoeken dat verloren is gelopen. Zonder dat ene schaap is de kudde voor God namelijk niet compleet. Dat schaap hoort er óók bij. Gelukkig maar voor ons: de kerk is er niet alleen voor rechtvaardigen, zij is er zeker ook voor zondaars. De farizeeën en schriftgeleerden aan wie Jezus deze parabel vertelde, dachten daar natuurlijk anders over. De farizeeën en schriftgeleerden van alle tijden – binnen en buiten de kerk – denken daar trouwens nog steeds anders over.
Evenzo, zegt Jezus ons in het evangelie, is God als die vrouw die haar huis binnenstebuiten keert om dat ene verloren dubbeltje te vinden. Ja, wanneer ze dat ene dubbeltje gevonden heeft, geeft deze arme vrouw – ze heeft in totaal maar tien dubbeltjes – zelfs een groot feest. Een absurd idee, want ze kan natuurlijk helemaal geen feest betalen. Maar dat is in deze parabel niet het punt waar het om draait. Jezus spreekt in het evangelie niet over aardse rekenkunde, maar over hemelse rekenkunde: Gods barmhartigheid is zonder maat.
De Schrift getuigt vandaag: De Eeuwige kan en wil niet anders dan ons zoeken. Het lied dat wij zo dadelijk zullen zingen, zegt het zo: “Voordat wij Hem (God) zoeken, zijn wij gezocht door Hem.” De vraag is: willen en durven wij dat wel aan, ons door God laten zoeken en vinden? Aan God, zusters en broeders, aan God zal het niet liggen!
Moge dat vandaag dan onze belijdenis zijn. Amen.

De levenspoort: Wet en Profeten

Preek in het OCP, op 29 september 2019, Stevenskerk, Nijmegen

Lezingen: Amos 6, 1-10; Lc. 16, 19-31.

Wat een verschil!

Twee weken geleden, een hoofdstuk terug in Lucas, hoorden we dat God er alles aan gelegen is om een verloren schaap terug te vinden. “Er heerst vreugde onder de engelen van God over één zondaar die tot inkeer is gekomen” (Lc. 15,1-10). Gods genade en vergevingsgezindheid zijn bijna eindeloos, zo begrepen we. Ieder die van de weg raakt en die zich laat vinden, wordt door God daadwerkelijk gezocht, wordt gevonden en gered.

          Maar dan het evangelie van vandaag. In het dodenrijk gaan de rijke man de ogen open, al was het maar door de dorst en het vuur die hem teisteren. Tijdens zijn leven heeft hij geen acht geslagen op de straatarme, behoeftige en zieke Lazarus die dag in, dag uit pal vlak voor de poort van zijn huis zat. In het dodenrijk wordt de rijke man gekweld en hij vraagt aan Abraham of hij via Lazarus – eveneens in het dodenrijk, maar in een ander en veel aangenamer appartement – wat verkoeling kan krijgen. Abraham is onverbiddelijk:  er is een niet te overbruggen kloof tussen jullie – jullie kunnen niet bij elkaar komen. Jij, rijke man, lijdt pijn en Lazarus vindt troost. De wanhopige rijke man vraagt: “ Laat Lazarus, als boodschapper, dan naar mijn broers gaan en hen waarschuwen dat ze zo moeten leven dat ze niet naar dit oord van verschrikking gaan.” Abraham geeft geen krimp: als je niet leeft volgens de Wet en Profeten, dan heb je ook niets aan waarschuwers vanuit het dodenrijk.

          Dit evangelie lijkt geen genade of vergeving te kennen. Er is geen herstel, geen redding mogelijk voor de rijke man, ook niet op het moment van zijn benarde situatie, het moment dat het hem begint te dagen iets wezenlijks over het hoofd te hebben gezien, het moment bovenal dat hij omkomt van de dorst. Wat moeten wij met dit evangelie dat de rijke man zo resoluut de wacht aanzegt – definitief?!

          Voor ons komen er nog wat moeilijkheden bij, als we proberen de betekenis van dit evangelie goed tot ons te laten doordringen. Een evangelie als dit heeft een interpretatiegeschiedenis, ook in ons eigen geloofsleven nog niet zo lang geleden. Immers was de verkondiging van dit evangelie niet vooral gericht op straf en beloning? Straf, indien je leven al te veel lijkt op dat van de rijke man, straf omdat dit alles je in het hiernamaals vreselijk zal opbreken. Of juist beloning: treur maar niet om je ellende en armoede in dit ondermaanse. Wacht maar, stil maar, na je dood zul je ruimschoots worden gecompenseerd. Velen hebben zulke hiernamaalspreken als dooddoeners ervaren.

          Waar gáát dit evangelie eigenlijk over? Op het eind van onze pericoop komt de aap uit de mouw. En wel als Abraham tegen de rijke man zegt dat het helemaal geen zin heeft om getuigen vanuit het dodenrijk als gezanten op mensen af te sturen om hen erop te wijzen wat ze moeten doen en laten. Volg Mozes en de Profeten en ze weten genoeg! Wet en Profeten zijn veel belangrijker en overtuigender dan een orakel uit de onderwereld.

          Wet en Profeten, ze zijn in dit evangelie de bron van leven. Leven voor alles en iedereen, ja eeuwig leven. Wet en Profeten, dat wil zeggen het dubbelgebod van de liefde: houden van God met heel je verstand en je hart en houden van de naaste als van jezelf. Jegens de naaste houdt het liefdesgebod allereerst in dat je rechtvaardigheid, gerechtigheid betracht, gerechtigheid, niet alleen jegens je bekenden en familie, maar vooral jegens de vreemden. Volgens sommige Talmoedgeleerden moet je aan armen, ook en zeker als het vreemden zijn, zelfs 10% of 20% van je inkomen of bezit geven om hen te helpen er weer bovenop te komen – en dit is volgens hen een eis tot gerechtigheid die regelrecht voortvloeit uit de Wet en Profeten.

          Wet en Profeten, dat is niet liberaal leven en laten leven. Neen, uit het bovenstaande mag iets anders blijken: Wet en Profeten betekenen dat je je maximaal inspant om de armen er weer bovenop te helpen. Wet en Profeten, het is niet leven en laten leven, maar het is het leven voor anderen helpen mogelijk te maken, zodat het leven, als het goede leven voor allen, dichterbij komt. Voor allen, d.w.z. zowel voor Lazarus als voor de rijke man en allen in hun positie. Helaas, de rijke man heeft dit niet beseft tijdens zijn leven en is daarom al bij zijn leven onder de doden.

          In dit evangelie is sprake van een poort. Een poort kun je dicht houden of juist open doen. In onze pericoop blijft hij dicht. Lazarus zit daar en wacht tevergeefs op wat voedsel vanuit het huis van de rijke. Ook in onze eigen situatie zien we dat die poort vaak dicht blijft. Dat is zo in onze directe omgeving. Maar ook in de samenleving die ons omringt is er vaak sprake van gesloten deuren. Er zijn vele zelfverrijkers die de klachten van ontheemden, ontrechten en slachtoffers niet horen. Er zijn heel wat klimaatontkenners die het kreunen van de natuur negeren en zich doof houden. Maar zo hoeft het niet te zijn. Zo hoeft het niet te blijven. Zolang wij leven, kunnen wij de poort open doen en de klachten opvangen van hen die naast de weg zijn geraakt, van hen die geen plek meer hebben. Zolang wij leven, kunnen wij steeds scherper onze oren spitsen om te luisteren naar de barensweeën van de schepping, het zuchten en steunen van moeder aarde onder de uitbuiting van diezelfde aarde door menselijke exploitatie. Zolang wij leven, hebben wij de kans om elkaar en onze schepping het leven mogelijk te maken. Het is niet te laat, het is nooit te laat, het is nooit onmogelijk, als we het beslissende moment maar niet voorbij laten gaan, zoals de rijke man helaas wel deed. Die poort open maken is de toegangspoort van Wet en Profeten, die poort die in het Johannesevangelie wordt gelijkgesteld met Jezus van Nazaret: Ik ben de deur (Joh. 10,9).

          Te moeilijk, te zwaar, te hoog gegrepen deze opgave? Elders, in Mattheus, zegt Jezus dat zijn juk zacht is en zijn last licht (Mt. 11,30). Of in de woorden van Deuteronomium, waarmee ik wil besluiten:

 ‘De geboden die ik u vandaag heb gegeven, zijn niet te zwaar voor u en liggen niet buiten uw bereik. Ze zijn niet in de hemel, dus u hoeft niet te zeggen: “Wie stijgt voor ons op naar de hemel om ze daar te halen en ze ons bekend te maken, zodat wij ernaar kunnen handelen?” Ook zijn ze niet aan de overkant van de zee, dus u hoeft niet te zeggen: “Wie steekt de zee over om ze daar te halen en aan ons bekend te maken, zodat wij ernaar kunnen handelen?” Nee, die geboden zijn heel dichtbij, u kunt ze in u opnemen en u eigen maken; u kunt ze volbrengen.’ (Deut. 30, 11-14).

Moge het zo zijn.

Leo Oosterveen

4e zondag van de herfst / 28e door het jaar

Stevenskerk, 13 oktober 2019

Lezingen: 2 Koningen 17: 5-7, 24, 29-34; Lukas 17: 11-19

De bevolking wordt verdreven. Daar ga je, op transport, in ballingschap, op de vlucht. Huis en land moeten je verlaten. Waar gaat het naartoe? Kom je ooit terug?

Die radeloze beweging van vrouwen en kinderen en mannen is van alle tijden: een film die in het Midden-Oosten voor de zoveelste maal wordt afgedraaid. Bekend, maar het went natuurlijk nooit. Het geweld, de angst; gewonden en doden; wantrouwen en haat. En onbegrip en afweer bij wie van verre gadeslaan wat er verschrikkelijk aan de gang is.

Op afstand krijgen we het allemaal weer mee wat er nu gebeurt in het grensgebied van Turkije en Syrië. Alsof er in dat Midden-Oosten nog niet genoeg gevochten en geleden is.

In de schriftlezing uit het tweede boek Koningen hoorden we hoe Salmanasser, koning van Assur, in 721 vóór Christus  hetzelfde deed als Erdogan van Turkije nu: een gebied schoonvegen, de autochtone bevolking verdrijven en er mensen van elders huisvesten. ‘De koning van Assyrië stuurde mensen uit Babel, Kuta, Awwa, Chamat en Sefarwaïm naar de steden van Samaria, waar hij hun een woonplaats toewees in plaats van de Israëlieten’ (vers 24).

Die mensen nemen van de plek waar ze voorheen woonden culturele gewoontes en religieuze gebruiken mee. Er ontstaan mengvormen, men wisselt onder elkaar zo het een en ander uit. Ook de Joodse Thora voegt men bij het multi-religieuze pakket — een doorn in het oog van orthodoxe gelovigen; immers zij wijzen het vele af en kiezen voor de Ene-gezegend-zij-hij, de ene Geliefde, die het overbodig en onwenselijk maakt dat er meerdere minnaars zouden zijn.

De Samaritaanse gemeenschap met die veelkleurige komaf bestaat nog steeds in het huidige Palestina, op de westelijke Jordaanoever, bij de berg Gerizim. Maar de van oorsprong multi-religieuze gemeenschap beschouwt zichzelf heden ten dage juist als ‘hoeder van de Thora’. Gaandeweg dus hebben de Samaritanen bij uitstek de Thora omarmd. Ze vieren de feesten die in de Thora beschreven worden, zoals de komende week het Loofhuttenfeest.

In bijbelse tijden echter stonden zij voor: alle kanten op; een beetje zus, een beetje zo; het kan allemaal; we doen wat wij prettig vinden, zolang wij maar niet hoeven te kiezen; graag rommelen we wat aan en distantiëren ons in elk geval van orthodox geloof: wij mijden de kerk van Jeruzalem, daar hebben wij niets mee! Liefst gaan wij vrijblijvend onze eigen gang!

Joden en Samaritanen gaan in het Evangelie moeilijk met elkaar om. Als Jezus opgaat naar Jeruzalem om er het Paasfeest te vieren, zetten ze hem de voet dwars en verlenen hem in hun gebied geen gastvrijheid. Toch zet Jezus hen niet als tegenstanders weg. Elke ontmoeting met een Samaritaan is voor hem de ontmoeting met een medemens.. Een ontmoeting van een ik en een jij, waarbij alles mogelijk is en open ligt.

In zijn beweging richting Jeruzalem stuit Jezus op tien melaatsen: tien mensen aangetast, geschonden, besmettelijk ziek. Van verre blijven ze staan — zoals het hoort. Want normale communicatie is niet meer mogelijk. Ze zijn uit de gewone samenleving verbannen. Van over de rand verheffen zij hun stem en roepen: Kyrie eleison!”, “Jezus, meester, ontferm u over ons!” Dan staat er dat Jezus ziet. Het zien van Jezus is in heel het Evangelie opmerkelijk. Zijn ogen kijken ons aan: steeds weer die blik. Later in de christelijke traditie wordt Jezus’ blik op iconen gevangen en bijvoorbeeld op fresco’s boven de apsis van kerkgebouwen. Ook daar kijken Jezus’ ogen ons aan, waar we ons ook in de ruimte bevinden.

De tien melaatsen verheffen hun stem. Voor iedereen is het te horen, maar Jezus ziet.

De tien melaatsen staan stil. Maar op het woord van Jezus gaan ze bewegen. Die beweging wrikt hen los uit hun positie, ontrukt hen aan het etiket ‘melaats’. Op het woord van Jezus lopen zij hun redding tegemoet. Al gaande genezen zij.

Van één van hen wordt gezegd dat hij zag: hij zag dat hij genezen was. Het is hetzelfde zien als dat van Jezus. Zien verder dan de oppervlakte. Zien als begrijpen, de betekenis vatten.

Die ene keert dan terug naar Jezus. Het is de terugkeer, de ommekeer, die in de heilige Schrift de toekeer is naar de Eeuwige. Van over de rand, ver van huis geraakt, keer jij terug, eindelijk! Die ene keert terug en verheerlijkt God met grote stem. Door God te verheerlijken voegt hij zich in het zingen dat door heel het evangelie van Lukas gaat: vanaf Jezus’ geboorte, via de engelen en de herders, via mensen her en der die door Jezus worden aangeraakt, gaat er een lofzang door het evangelie, die eindigt in de slotregels, als de leerlingen van Jezus in de tempel van Jeruzalem staan te zingen (24:53).

In het Evangelie van vandaag zingt die ene die bezoedeld was, gestigmatiseerd en geïsoleerd. Hij zingt Gods lof, valt voor Jezus’ voeten neer en dankt hem. Danken heet in het Grieks: ‘eucharistie verrichten’. Zoals de eucharistie hier zo dadelijk ook dankzegging is — vanwege verlossing waar wij deel aan hebben, hoe geschonden en verkreukeld we ook zijn en van welke etiketten ook door anderen en onszelf voorzien.

Die ene die eerst ‘kyrie eleison’ geroepen had, hij zingt Gods lof en dankt Jezus. Tussen het roepen om ontferming en de lofzang zit de ommekeer: de ommekeer die hij met zijn voeten maakte maar ook van binnen. Iets in hem keert om: omdat hij ziet! Jezus ziet, en hij, die ene melaatse, ziet. Er is een kijken over en weer.

Die ene, die ziet en de ommekeer maakt en zich invoegt in het zingen is een Samaritaan.

De andere negen behoorden tot het rechtgelovige volk. Maar zij slaan de plank mis. Uitgerekend zij gedragen zich zoals eerder van de Samaritanen gezegd werd: nogal oppervlakkig. Want je hebt pech of geluk in het leven; je roept wel in je nood tot God, maar zodra het je goed gaat leef je weer… ja zoals je altijd leefde. Niet te moeilijk doen. Je neemt het zoals het komt. Je probeert iets en mooi als het helpt. Je ondergaat een ritueeltje, je bent best religieus. Maar: in jou verandert er niets. Je loopt alle kanten op maar keert niet terug. Op jouw Kyrie eleison volgt geen Gloria. Je kijkt niet verder. Je antwoordt niet op hem die jou aanziet. Er is geen ik en jij, geen echte ontmoeting, geen omarming.

Maar eucharistie betekent transsubstantiatie, een wezenlijk verandering: van aantasting naar heelheid; van eigenbelang naar gemeenschap; van oppervlakkigheid naar diepte; van zomaar-wat-mensen naar lichaam van Christus; van onverantwoordelijkheid naar echte bekommernis; van cynisme naar hoop; van kortzichtigheid naar de blik van Jezus.

Wat valt er veel te doen in onze aangetaste wereld. Overal roept het om verlossing, ook in onszelf. Moge het vieren van de eucharistie, moge deze dankzegging maken dat zich iets omkeert in ons en dat wij kijken met andere ogen, betrokken en hoopvol. En mogen wij onverdeeld zijn in onze keuze voor het goede — bij wijze van antwoord op hem die ons aanziet.

In de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest.

Henk Gols

Pinksteren 2019, ds Anneke de Vries

over Joël 3: 1-5, Hand 2:1-11 en Joh 20: 19-23

Gemeente van Christus,

Heeft u wel eens het gevoel gehad: hier is de Heilige Geest aanwezig? En weet u nog wanneer dat was, en waar? Als u die ervaring heeft hoeft u daar waarschijnlijk niet lang over na te denken – zo’n ervaring blijft je bij. Ik heb zelf dat gevoel wel eens in pastorale gesprekken. Dat er iets gebeurt, meestal bij de ander of in het contact tussen ons, waar ik niet op bedacht was, wat ik ook niet tot stand kan brengen, wat ons overkomt, wat verrassend is en heilzaam. Dat er opeens licht doorbreekt. Of dat dat hele moeilijke opeens toch te dragen blijkt. Als zoiets gebeurt heb ik het gevoel dat dat te maken heeft met “de derde in het gesprek”. Dat is de titel van een boek over pastoraat dat hierover gaat. De derde in het gesprek, dat is de Heilige Geest – onzichtbaar maar werkzaam aanwezig, als een heilzame kracht.

Dat vieren wij vandaag – het geschenk van de Heilige Geest. Uitgestort op de eerste gemeente en daarna op heel veel anderen. Dat is Pinksteren.

Pinksteren is eigenlijk een Grieks woord, en het betekent 50. 50 dagen na Pasen. Beter gezegd: de 50edag van Pasen. En dat betekent: de voltooiing van Pasen. Dat vieren wij vandaag: de voltooiing van het Paasfeest. Nu is het feest helemaal compleet! De opstanding van Jezus en het geschenk van de Goede Geest horen bij elkaar – het is immers de Geestdie levend maakt! In de paasnacht die ene mens, en op de Pinksterdag al die anderen. Pinksteren staat dus niet op zichzelf, maar hoort helemaal bij het Paasfeest. Als de leerlingen van Jezus in het Pinksterverhaal door de kracht van de Heilige Geest spreken over “de grote daden van God”, dan gaat het over Pasen, over de wonderlijke gebeurtenissen in de Paasnacht, over de opstanding.

In het oude Israël was Pinksteren ook al het feest van de voltooiing. Om te beginnen van de gerste-oogst nl.: de oogst van het gerst was met Pasen  begonnen, en was met Pinksteren voltooid. En vervolgens werd het ook het feest van het ontvangen van de stenen tafelen met de 10 geboden. Sjavoeot – wekenfeest, zo heet Pinksteren bij de Joden. En toevallig is het dit jaar ook voor de joden juist vandaagPinksterfeest. Sjavoeot. En de moslims hebben toevallig deze week ook iets bijzonders: de voltooiing van de Ramadan in het Suikerfeest. Groot feest. Zo heeft een groot deel van de wereld in deze tijd wat te vieren – al zijn het dan ook verschillende dingen.  

Wij vieren Pinksteren. In het boek Handelingen wordt het verhaal heel anders verteld dan Johannes doet in zijn evangelie. Dat hebt u net gehoord. In het verhaal van Johannes zitten de leerlingen bij elkaar, en nog ongeveer 120 mensen, staat er eerder in de tekst. Dit is een samenkomst van de eerste gemeente! En het is de avond van de eerste dag van de week.  Dat is de avond van de dag waarop Maria vroeg in de morgen de Opgestane ontmoet had, in de tuin, en Simon en de andere leerling  het lege graf hadden gezien. En nu zitten ze bij elkaar, niet wetend wat te geloven, bang voor de Joden, deuren dicht. En dan komt Jezus in hun midden staan – juist als je bang bent en het niet weet kan het zijn dat Jezus opeens naast je staat. Misschien in hoogst eigen persoon, misschien op een andere manier.  De Opgestane heeft ook grondpersoneel!

Toen Maria in de vroege morgende Opgestane ontmoette, was het Pasen, en nu de gemeente in de avondde Opgestane ontmoet, is het Pinksteren. Pasen kan niet bestaan zonder Pinksteren. De individuele ervaring kan niet bestaan zonder de gemeenschap. Veel mensen denken dat wel, en zeggen dat ook: ik kan prima geloven op mijn eentje, daar heb ik de kerk niet bij nodig. Maar Johannes zegt: ze horen bij elkaar, de ervaring of het geloof van de enkeling en de ervaring of het geloof van de gemeenschap horen bij elkaar. Het een is ingebed in het ander. Het een kan niet zonder het ander. Daarom doen wij er goed aan hier samen te komen, om samen te vieren en te bidden en te luisteren naar de Schrift en Brood en Wijn te delen.

En dan blaast Jezus op hen en zegt: ontvang de Heilige Geest! Zoals God in den beginne Adam de adem inblies, zo blaast de Opgestane de Heilige Geest in de harten van de gemeenteleden. Hij blaast niet alleen op Maria of op Simon of op de leerlingen, nee: allen die daar zijn ontvangen de Heilige Geest. Dat is het nieuwe van Pinksteren: allen ontvangen de Heilige Geest, niet alleen een select clubje.

De scheidslijn tussen het selecte gezelschap van leerlingen van Jezus, en de grotere groep die Jezus volgde, valt hier weg. Het verschil tussen meer nabij of meer op afstand van Jezus doet er kennelijk voor de Geest niet toe. Dicht bij Jezus leven of wat meer op afstand: de Goede Geest van God, de Heilige Geest, die is er voor iedereen. Overvloedig. Ruimhartig. Zoals Joël ook al geprofeteerd had: zelfs over slaven en slavinnen zal de Heilige Geest uitgestort worden, ja over al wat leeft! En daar horen wij zelf dus ook bij!

Die Geest die wordt uitgestort maakt levend, die schept vreugde, die maakt vrijmoedig, die is te herkennen waar leven opbloeit, waar mensen uit zijn op het behoeden van elkaar en op het behoud van de schepping. Waar die dingen gebeuren, daar is de Geest – Marijke Koijk – de Bruijne zegt het zo in haar lied:

Onzichtbaar zoals adem is

woont Gods Geest in ons midden

als levenskracht die bouwt en bruist

en zichtbaar maakt wat in ons huist

aan leven, liefde, zingen.

De Geest van God is overal

waar mensen Haar herkennen

Zij ziet ons door de ogen aan 

van hen die helpend naast ons staan.

Zij gaat door heel de schepping.     [Eva’s Lied 1984 nr 28]

Er valt nogeen scheidslijn weg: na de uitstorting van de Geest verstaan al die buitenlanders die in Handelingen worden genoemd, opeens wat er gezegd wordt, ieder in zijn of haar eigen taal. Hier gebeurt het tegenovergestelde van wat er rond de toren van Babel gebeurde: daar begonnen ze met allemaal een en dezelfde taal en  verstonden de mensen elkaar opeens helemaal nietmeer, hier in Handelingen hebben ze nooit één taal gesproken maar verstaan ze elkaar, tot hun eigen verbijstering, opeens wel

God wil kennelijk die ene taal niet meer, het zijn juist de onderlinge verschillen, de veelkleurigheid en de variatie die hier gevierd worden. De ene mens is geen verlengstuk van de andere mens. Juist het anders-zijn van de ander is waardevol. 

Zo leert ons de Geest: het anders zijn van degene die naast je zit is voor jezelf ten diepste een geschenk. Aan die ander mag ik ontdekken wat mij nog onbekend was. Over God, over mezelf. Makkelijk is dat niet, wij worden meestal gestuurd door angst of afkeer voor wie of wat anders is dan wijzelf. Er is Goede Geest voor nodig om ons daarvan vrij te maken, om zo samen te kunnen leven, om elkaar te beleven als bron van verrijking, juist in dat anders zijn. Anders zijn als personen, anders zijn in de manier waarop we geloven, anders zijn in de manier waarop we handelen. En elkaar toch herkennen als broeders en zusters. Waar dat gebeurt, daar is de Geest – onvermoeibaar aansturend op ontmoeting: open, liefdevol, en zonder oordeel. 

En wat een geluk dat het bij de Geest gaat om neerdalenen niet om neerhalen. Het enige wat wij hoeven doen is ons openstellen voor die Geest, en ruimte maken, zodat Zij ook bij ons neer zal kunnen dalen en haar zegenrijke werk zal kunnen doen, samen met ons! Amen. 

Anneke de Vries